PL
Pobierz aplikację

Mapa historii

Wybierz dzień, a mapa pokaże, co wtedy działo się na Dolnym Śląsku i gdzie. Każdy fakt ma źródło, a zdjęcia mają wolne licencje.

1938

9/10 listopada 1938

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku naziści podpalili Nową Synagogę przy dawnej ulicy Am Anger, jedną z największych synagog w Niemczech. Tej samej nocy w całej Rzeszy niszczono żydowskie domy modlitwy i sklepy. Dziś w miejscu synagogi przy ul. Łąkowej stoi pomnik pamięci ofiar nocy kryształowej.

Nowa Synagoga w Breslau na pocztówce z 1897 roku
Nowa Synagoga w Breslau na pocztówce z 1897 roku. Fot.: autor nieznany (pocztówka, 1897), Public domain, Wikimedia Commons
Źródła (3)
  1. Wikipedia: Nowa Synagoga we Wrocławiu
  2. Wikipedia: Noc kryształowa
  3. OpenStreetMap: Pomnik Pamięci Ofiar Nocy Kryształowej

1941

15 stycznia 1941

W Stalagu VIII A pod Görlitz francuski jeniec Olivier Messiaen po raz pierwszy wykonał swój „Kwartet na koniec czasu”. Grał na fortepianie razem z trzema innymi jeńcami: skrzypkiem, klarnecistą i wiolonczelistą. Słuchało kilkuset współwięźniów i strażników. Teren obozu leży dziś po polskiej stronie, w Zgorzelcu.

Dawna droga obozowa Stalagu VIII A w Zgorzelcu, 2005
Dawna droga obozowa Stalagu VIII A w Zgorzelcu, 2005. Fot.: Meetingpoint Music Messiaen, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia (en): Quatuor pour la fin du temps
  2. Wikipedia: Stalag VIII A
1 maja 1941

Obóz w Rogoźnicy, założony w 1940 roku jako filia Sachsenhausen, zostaje samodzielnym KL Gross-Rosen. Więźniowie pracowali w kamieniołomie granitu. Przez obóz główny i jego filie przeszło około 125 tysięcy ludzi, około 40 tysięcy z nich zginęło.

Brama obozu Gross-Rosen, dziś muzeum, 2025
Brama obozu Gross-Rosen, dziś muzeum, 2025. Fot.: Heinrich Kämpchen, CC0, Wikimedia Commons
Źródła (3)
  1. dzieje.pl: Gross-Rosen
  2. USHMM: Gross-Rosen
  3. Wikipedia: KL Gross-Rosen

1942

9 sierpnia 1942

W Auschwitz-Birkenau zostaje zamordowana Edyta Stein: filozofka urodzona we Wrocławiu w żydowskiej rodzinie, później karmelitanka. Deportowano ją z klasztoru w Holandii. Dom jej rodziny przy ul. Nowowiejskiej 38 nosi dziś jej imię.

Edyta Stein, ok. 1938–1939
Edyta Stein, ok. 1938–1939. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia: Edyta Stein
  2. OpenStreetMap: Dom Edyty Stein

1943

jesień 1943

W Górach Sowich zaczyna się budowa kompleksu „Riese” (Olbrzym): siedmiu podziemnych kompleksów, m.in. w górze Osówka i pod zamkiem Książ. Kopali głównie więźniowie, w większości Żydzi z obozów Gross-Rosen i Auschwitz. Do czego miała służyć budowa, do dziś nie wiadomo dokładnie. Źródła podają wrzesień lub 1 listopada 1943 jako początek prac.

Podziemne miasto Osówka, 2011
Podziemne miasto Osówka, 2011. Fot.: Jitka Holá, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia: Riese
  2. National Geographic: Osówka, podziemne miasto

1944

24/25 marca 1944

W nocy z 24 na 25 marca 1944 roku 76 alianckich lotników uciekło tunelem „Harry” z obozu jenieckiego Stalag Luft III w Żaganiu. Na wolność dotarło tylko trzech. Pięćdziesięciu schwytanych rozstrzelało Gestapo z rozkazu Hitlera.

Muzeum Obozów Jenieckich w Żaganiu, 2015
Muzeum Obozów Jenieckich w Żaganiu, 2015. Fot.: Qasinka, CC0, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia: Stalag Luft III
  2. Wikipedia (en): Stalag Luft III murders
lato 1944

Hitler ogłasza Breslau twierdzą (Festung), której trzeba bronić za wszelką cenę. Miasto, dotąd prawie nietknięte przez wojnę, zaczyna się szykować do oblężenia. Źródła podają różne daty, od lipca do września 1944 roku; najczęściej sierpień.

Plakat z hasłem wytrwania na ulicy Breslau, luty 1945
Plakat z hasłem wytrwania na ulicy Breslau, luty 1945. Fot.: Bundesarchiv, Bild 183-H29355, autor nieznany, CC BY-SA 3.0 de, Wikimedia Commons
Wywieszanie obwieszczenia na murach Breslau, przełom 1944 i 1945
Wywieszanie obwieszczenia na murach Breslau, przełom 1944 i 1945. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia (en): Siege of Breslau
  2. In Your Pocket: Festung Breslau, the Siege of 1945

1945

20 stycznia 1945

Gauleiter Karl Hanke nakazuje cywilom natychmiast opuścić miasto. Około 60 tysięcy kobiet, dzieci i starców wyrusza pieszo w stronę Opperau (Oporowa) i Kanth (Kątów Wrocławskich), przy mrozie do −20°C, bez transportu i punktów aprowizacji. Wiele osób zamarzło po drodze; liczby ofiar podawane w literaturze bardzo się różnią. 26 stycznia gazeta „Schlesische Tageszeitung” drukuje zarządzenie: kobiety, chłopcy poniżej 16 lat i mężczyźni po sześćdziesiątce mają opuścić miasto, a wszyscy zdolni do marszu mają iść pieszo.

„Schlesische Tageszeitung”, 26 stycznia 1945: zarządzenie Hankego o opuszczeniu miasta
Wycinek prasowy„Schlesische Tageszeitung”, 26 stycznia 1945: zarządzenie Hankego o opuszczeniu miasta. Fot.: Schlesische Tageszeitung, 26.01.1945; fot. Nillerdk, Public domain, Wikimedia Commons
Cywile uciekający z Breslau, przełom 1944 i 1945
Cywile uciekający z Breslau, przełom 1944 i 1945. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. IPN, Przystanek Historia: Upadek Festung Breslau
  2. wroclaw.pl: Upamiętnili ofiary marszu śmierci
8 lutego 1945

1. Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa rusza z przyczółków na Odrze pod Ścinawą (Steinau) i Oławą (Ohlau). Ofensywa trwa do 24 lutego; w jej trakcie Armia Czerwona okrąża Breslau i dochodzi do Nysy Łużyckiej.

Niemieckie wojska wycofują się w stronę Breslau, 2 lutego 1945
Niemieckie wojska wycofują się w stronę Breslau, 2 lutego 1945. Fot.: Bundesarchiv, Bild 183-H26408, autor nieznany, CC BY-SA 3.0 de, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia (en): Lower Silesian offensive
  2. Wikipedia: Operacja dolnośląska
8/9 lutego 1945

W nocy z 8 na 9 lutego Armia Czerwona wchodzi do Legnicy praktycznie bez walki: Niemcy wycofali się w obawie przed okrążeniem. Walki prawie nie zniszczyły miasta. Po wojnie Legnica na niemal pół wieku stała się siedzibą dowództwa wojsk radzieckich w Polsce.

Źródła (2)
  1. Polska Zbrojna: Legnica 1945
  2. Wikipedia: Legnica
13 lutego 1945

Oddziały sowieckie docierają do obozu Gross-Rosen. Jest prawie pusty: od stycznia Niemcy ewakuowali więźniów w marszach śmierci. Ostatnie filie obozu wyzwolono dopiero 7–8 maja 1945 roku.

Baraki więźniarskie w Gross-Rosen, dziś muzeum, 2025
Baraki więźniarskie w Gross-Rosen, dziś muzeum, 2025. Fot.: Heinrich Kämpchen, CC0, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. dzieje.pl: Gross-Rosen
  2. USHMM: Liberation of Gross-Rosen
15 lutego 1945

Wojska sowieckie zamykają pierścień wokół miasta. Zaczyna się oblężenie, które potrwa do 6 maja. W twierdzy zostają dziesiątki tysięcy cywilów. Jedynym połączeniem ze światem jest most powietrzny z lotniska na Gądowie. Źródła podają 13, 15 lub 16 lutego jako początek oblężenia.

Linia frontu wokół Breslau w połowie lutego 1945, naniesiona na plan miasta z 1941
Linia frontu wokół Breslau w połowie lutego 1945, naniesiona na plan miasta z 1941. Fot.: Szesnasty (na planie Breslauer Adreßbuch 1941), CC0, Wikimedia Commons
Źródła (4)
  1. IPN, Przystanek Historia: Upadek Festung Breslau
  2. Wikipedia (en): Siege of Breslau
  3. wroclaw.pl: Lotnisko Gądów, historia
  4. Hemstig, trasa Festung Breslau
wiosna 1945

Po utracie lotniska na Gądowie Hanke każe zbudować pas startowy w środku miasta. Cała zabudowa wzdłuż Kaiserstraße zostaje zrównana z ziemią; pracowali przy tym cywile, także pod ostrzałem. Z tej pustej przestrzeni powstał po wojnie plac Grunwaldzki.

Plac Grunwaldzki dziś, 2015
Plac Grunwaldzki dziś, 2015. Fot.: Fred Romero, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia (en): Grunwald Square (town square in Wrocław)
  2. wroclaw.pl: Lotnisko wojskowe. Historia mieszkańca placu Grunwaldzkiego
1–2 kwietnia 1945

W Niedzielę Wielkanocną Armia Czerwona przypuszcza decydujący szturm od zachodu, poprzedzony ostrzałem artylerii i nalotami setek samolotów. Bombardowanie centrum trwa około dwóch dni. Płoną m.in. Ostrów Tumski i okolice placu Bema; katedra św. Jana Chrzciciela zostaje w dużej części zniszczona.

Wnętrze zniszczonej katedry na Ostrowie Tumskim, 1945
Wnętrze zniszczonej katedry na Ostrowie Tumskim, 1945. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
Źródła (3)
  1. wroclaw.pl: Ostatnia Wielkanoc w Breslau
  2. IPN, Przystanek Historia: Upadek Festung Breslau
  3. wroclaw.pl: Lotnisko Gądów, historia
5/6 maja 1945

Karl Hanke, który kazał bronić miasta do końca, ucieka z Breslau samolotem, według większości relacji lekką maszyną Fieseler Storch. Leci w stronę Pragi. Zginął w czerwcu 1945 roku w czeskiej niewoli.

Karl Hanke przemawia w Breslau, luty 1945
Karl Hanke przemawia w Breslau, luty 1945. Fot.: Bundesarchiv, Bild 183-1989-1120-502, fot. Mitschke, CC BY-SA 3.0 de, Wikimedia Commons
Źródła (2)
  1. Wikipedia: Karl Hanke
  2. Wikipedia (en): Karl Hanke
6 maja 1945

W Villi Colonia przy dzisiejszej ul. Rapackiego 14 komendant twierdzy gen. Hermann Niehoff podpisuje kapitulację przed dowódcą 6. Armii gen. Władimirem Głuzdowskim. Oblężenie trwało około 80 dni i skończyło się kilka dni po upadku Berlina. Duża część miasta leżała w gruzach.

Gen. Hermann Niehoff w drodze do Villi Colonia, 6 maja 1945
Gen. Hermann Niehoff w drodze do Villi Colonia, 6 maja 1945. Fot.: Muzeum Miejskie Wrocławia, Public domain, Wikimedia Commons
Niemieccy oficerowie z białymi flagami idą na rozmowy kapitulacyjne, 6 maja 1945
Niemieccy oficerowie z białymi flagami idą na rozmowy kapitulacyjne, 6 maja 1945. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
Źródła (3)
  1. wroclaw.pl: Villa Colonia. Tu zaczęła się nowa historia Wrocławia
  2. dzieje.pl: 75 lat temu podpisano kapitulację Festung Breslau
  3. IPN, Przystanek Historia: Upadek Festung Breslau
7 maja 1945

Wycofujący się Wehrmacht wysadza mosty na Nysie Łużyckiej w Görlitz. Po wojnie rzeka staje się granicą, a wschodnia część miasta to odtąd polski Zgorzelec. Most Staromiejski odbudowano dopiero w latach 2003–2004.

Odbudowany Most Staromiejski między Zgorzelcem a Görlitz, 2012
Odbudowany Most Staromiejski między Zgorzelcem a Görlitz, 2012. Fot.: Jerzy Strzelecki, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Źródła (3)
  1. brueckenweb: Neißebrücke Görlitz
  2. Wikipedia: Zgorzelec
  3. Wikipedia (en): Görlitz
10 maja 1945

Do zniszczonego Wrocławia przyjeżdża Bolesław Drobner, wyznaczony na pierwszego polskiego prezydenta miasta. Według części źródeł polska grupa administracyjna dotarła dzień wcześniej, 9 maja. Drobner rządził miastem do 15 lipca 1945 roku. Kończy się wojna, a dla Wrocławia zaczyna się nowa historia: wymiana ludności i odbudowa.

Bolesław Drobner, 1945
Bolesław Drobner, 1945. Fot.: autor nieznany, Public domain, Wikimedia Commons
Źródła (3)
  1. wroclaw.pl: 80 lat polskiego Wrocławia. Drobner
  2. UWr: „Republika Drobnerowska”, 10 maja – 15 lipca 1945
  3. Wikipedia: Bolesław Drobner